Streszczenie

SB nie traktowała wszystkich ludzi przekazujących wiadomości jako jednej kategorii „agentów”. Instrukcje rozróżniały tajnego współpracownika (TW), osobę informującą, konsultanta, kontakty operacyjne i oficjalne źródła. Różnica dotyczyła zakresu zadań, formalizacji, tajności i dokumentowania.1

Kategorie i funkcje

Źródło Funkcja Stopień formalizacji
Tajny współpracownik planowe, tajne wykonywanie zadań opracowanie kandydata, zgoda, pseudonim, teczka personalna i pracy
Osoba informująca dopływ wiadomości bez pełnego modelu TW uproszczone zasady i dokumentacja
Konsultant ocena ekspercka, wiedza zawodowa, tłumaczenie wniosek, określenie udostępnianych materiałów i poufność
Kontakt operacyjny informacje wstępne lub sprawdzające notatki i teczka kontaktu, bez konieczności angażowania TW
Oficjalne źródło wiadomości wynikające ze stanowiska lub funkcji kontakt służbowy; rzeczywisty cel pytania mógł pozostać ukryty

TW zajmował centralne miejsce, ponieważ można go było zadaniować i wprowadzać do sprawy. Nie oznacza to, że każda osoba występująca w aktach jako rozmówca była TW. Weryfikacja wymaga kategorii rejestracyjnej, teczki i dokumentów prowadzenia, a nie samego faktu przekazania informacji.

Dlaczego kategorie się zmieniały

Nazewnictwo aparatu nie było stałe od 1944 do 1990 r. Kolejne instrukcje porządkowały sieć inaczej, a praktyka pionów mogła wyprzedzać albo omijać zmianę formalną. W instrukcji 006/70 centralnym źródłem pozostawał tajny współpracownik, obok kontaktów operacyjnych i konsultantów. Instrukcja z 1989 r. definiowała jako tajne osobowe źródła informacji TW, osobę informującą i konsultanta, a osobno wskazywała oficjalne źródła wynikające ze stanowiska lub funkcji.1

Dlatego w opisie konkretnego człowieka należy podać kategorię i okres. Określenie „informator SB” może być publicystycznie zrozumiałe, ale archiwalnie jest zbyt szerokie. Osoba mogła jednorazowo odpowiedzieć na pytanie funkcjonariusza, utrzymywać kontakt służbowy, przygotować ekspertyzę albo świadomie wykonywać długotrwałe tajne zadania. Skutki etyczne i zakres odpowiedzialności nie są takie same.

Tajny współpracownik: źródło planowe

TW miał pozostawać w świadomej, tajnej relacji z SB i wykonywać zadania operacyjne. O jego wartości nie decydowała sama gotowość do rozmowy, lecz możliwości operacyjne: dostęp do określonej osoby, organizacji, miejsca, dokumentu lub obiegu informacji. Źródło znajdujące się blisko celu, ale pozbawione wiarygodności, mogło być mniej użyteczne niż dalszy kontakt dostarczający sprawdzalnych danych.

Instrukcja z 1989 r. przewidywała dwie teczki: personalną i pracy. Pierwsza dokumentowała opracowanie kandydata, pozyskanie, motywację, spotkania kontrolne, wynagrodzenie i decyzje o zawieszeniu lub zakończeniu. Druga gromadziła informacje i zadania. Rozdział ten chronił tożsamość źródła w obiegu materiału roboczego, ale nie zawsze był konsekwentnie zachowany.

Osoba informująca i kontakt operacyjny

Kontakt operacyjny w instrukcji 006/70 miał zapewniać dopływ informacji wstępnych tam, gdzie angażowanie TW nie było potrzebne. Mógł także sprawdzać wiadomość z innego źródła. Dokumentacja obejmowała informacje pisemne, notatki z rozmów i rozliczenia kosztów. Instrukcja z 1989 r. posługiwała się kategorią „osoby informującej” i przewidywała uproszczoną dokumentację.

Granica mogła być płynna. Kontakt dysponujący coraz lepszym dostępem mógł zostać kandydatem na TW, ale instrukcja 006/70 zastrzegała to dla ważnej potrzeby operacyjnej. Nie wolno więc wstecznie uznawać każdej serii rozmów za pełny werbunek. Potrzebny jest dokument decyzji i sposób prowadzenia.

Konsultant: wiedza fachowa jako źródło

Konsultant nie musiał obserwować przeciwnika. Jego produktem była ocena, ekspertyza lub tłumaczenie wymagające wiedzy naukowej albo zawodowej. Wniosek miał określać kwalifikacje, stopień zaufania, zakres materiału udostępnianego ekspertowi, osobę prowadzącą kontakt oraz wynagrodzenie. Pobierano zobowiązanie do tajemnicy.

Ta kategoria pokazuje, że aparat pozyskiwał nie tylko wiadomości „z terenu”, lecz także zdolność interpretacji. Lekarz, inżynier, ekonomista lub tłumacz mógł pomóc zrozumieć dokument albo ocenić zjawisko. Sam fakt wydania ekspertyzy nie oznacza, że konsultant znał pełny cel sprawy; instrukcja dopuszczała utajnienie rzeczywistego przedmiotu zainteresowania.

Oficjalne źródło i kontakt służbowy

Oficjalnym źródłem była osoba, która z racji stanowiska lub funkcji mogła stale albo okresowo przekazywać informacje. Kontakty z administracją, przedsiębiorstwami i instytucjami pozwalały uzyskiwać dane bez budowania tajnej relacji agenturalnej. Funkcjonariusz mógł przedstawiać pytanie jako związane z ochroną obiektu, porządkiem lub obowiązkiem urzędowym, nie ujawniając właściwej hipotezy operacyjnej.

To ważny element pełnego warsztatu SB. Agentura nie działała w próżni: rejestry meldunkowe, akta kadrowe, ewidencja paszportowa, informacje zakładu pracy i dokumenty innych urzędów mogły dostarczać punktów odniesienia dla doniesienia TW. Instytucjonalne źródło bywało zarazem kanałem inspiracji operacyjnej, gdy SB nie tylko pytała, lecz próbowała wywołać decyzję.

Lokal kontaktowy nie był źródłem

Właściciel mieszkania używanego do spotkań mógł znać albo nie znać rzeczywistego przeznaczenia lokalu. Instrukcja 006/70 przewidywała nawet, że dysponenta i rodzinę nie należy informować o prawdziwej funkcji miejsca. Nie można więc automatycznie kwalifikować takiej osoby jako TW. Lokal był środkiem organizacyjnym łączności, a status człowieka wymaga osobnego dokumentu.

Instrukcja nakazywała dobierać miejsce pod kątem dyskrecji, sąsiedztwa, dróg dojścia i możliwości ukrycia spotkań, nie umawiać w nim znających się wzajemnie źródeł oraz okresowo sprawdzać, czy lokal nie został ujawniony. Te zasady mówią o ochronie sieci, nie o prawdziwości przekazywanych w niej informacji.

Jak czytać teczkę źródła

Minimalna rekonstrukcja powinna rozdzielić sześć pytań:

  1. Status: pod jaką kategorią i numerem źródło zarejestrowano?
  2. Świadomość: czy dokumenty pokazują świadomą zgodę, czy tylko relację funkcjonariusza?
  3. Dostęp: co osoba mogła wiedzieć bezpośrednio?
  4. Zadanie: czy sama przyniosła wiadomość, czy odpowiadała na konkretne polecenie?
  5. Produkt: co napisała własnoręcznie, a co zredagował prowadzący?
  6. Kontrola: czy wiadomość zestawiono z niezależnym źródłem i jak oceniono jej późniejszą trafność?

Podpisane zobowiązanie jest mocnym dowodem formalizacji, ale jego brak nie zawsze rozstrzyga, że współpracy nie było: instrukcje przewidywały wyjątki, a dokumentacja mogła zostać zniszczona. Z drugiej strony sam zapis pseudonimu w cudzej teczce nie wystarcza do przypisania statusu TW.

Koszt, wynagrodzenie i motywacja

Fundusz operacyjny mógł zwracać wydatki i wypłacać nagrody zależne od wartości zadania lub informacji; w uzasadnionych przypadkach przewidywano stałe wynagrodzenie. Pokwitowanie trafiało do dokumentacji personalnej. Płatność jest istotnym śladem relacji, lecz nie wyjaśnia całej motywacji. Źródło mogło jednocześnie wierzyć w cel polityczny, obawiać się ujawnienia własnego czynu i przyjmować pieniądze.

Wnioski o motywacji należy opierać na dokumentach z czasu pozyskania i późniejszym zachowaniu, nie na jednej resortowej rubryce. Funkcjonariusz miał interes w przedstawieniu werbunku jako dobrowolnego i ideowego; po latach źródło mogło mieć przeciwny interes autobiograficzny.

Informacja nie jest faktem

Funkcjonariusz miał oceniać wiadomość, opatrywać ją uwagami i porównywać z innymi źródłami. Motywacje informatora, konflikt osobisty i potrzeba wykazania własnej użyteczności mogły zniekształcać treść. Oficjalna instrukcja kontroli pokazuje, że sama SB rozpoznawała ryzyko dezinformacji przez źródło.

W porównaniu z informatorem Stasi wspólna jest relacja zadaniowania i kontroli. Kategorie organizacyjne nie są jednak wymienne: TW SB należy opisywać terminologią resortu PRL.

Kiedy źródło stawało się narzędziem wpływu

Źródło osobowe nie musiało ograniczać się do meldowania. TW mógł otrzymać zadanie wejścia do grupy, wzmocnienia własnej pozycji, przekazania kontrolowanej informacji albo uczestnictwa w kombinacji. Wtedy był jednocześnie obserwatorem i elementem zmieniającym obserwowaną sytuację. Materiał z takiej operacji jest szczególnie trudny do interpretacji, ponieważ zachowanie grupy mogło być odpowiedzią na działanie samego informatora.

Instrukcja z 1989 r. wymagała pisemnego opracowania zadań w ramach kombinacji i gry oraz zatwierdzania ich na wyższym szczeblu. To ślad normatywnej świadomości ryzyka. Nie oznacza jednak, że każdy TW miał uprawnienie do prowokacji; instrukcja zakazywała sugerowania czynów naruszających prawo i nakłaniania do działań sprzecznych z zasadami etyki. Badacz musi oddzielić deklarowany zakaz od praktyki konkretnej sprawy.

Znaczenie psychologiczne

Sieć osobowa zmieniała zachowanie otoczenia nawet bez jawnej interwencji. Niepewność, kto raportuje, osłabiała zaufanie; wiedza o rodzinie i relacjach stawała się wejściem dla nacisku. Ten skutek nie dowodzi jednak, że każda relacja w obserwowanym środowisku została celowo rozbita przez SB.